حسابداری ارشد دانشگاه اصفهان

استانداردهای پاسخگويي در دانشگاهها و

نقش گزارشگری مالی در تحقق مسئولیت پاسخگویی

 

 

 

 

علی قلی پور

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)

و عضو پیوسته انجمن حسابداری ایران

 

 

دانشگاهها و موسسات آموزش عالی بدون شک نقش غیر قابل انکاری در تربیت نیروهای متخصص و مدیران هر جامعه ای دارد و فارغ التحصیلان دانشگاهها پس از فراغت از تحصیل در بخشهای مختلف مشغول به کار شده و هر یک مسئولیت هایی را بر عهده می گیرند که باید از تخصص کافی جهت ایفای آن مسئولیت برخوردار باشند. نظام آموزشی نا کارآمد نمی تواند دانشجویان کارآمد را تربیت نماید. یکی از راههای کارآمد نمودن دانشگاهها ایجاد سیستم پاسخگویی در دانشگاهها است تا ضمن شفاف نمودن اختیارات و مسئولیتهای هر یک از بخشهای مختلف نظام آموزشی، مسئولین آنها را وادار به ارائه توضیح در قبال عملکرد خود نماید. مسئولیت پاسخگویی الزام افراد به اين امر است كه اختيارات خود را به فعل درآورده و يا مسئوليت‌هاي واگذار شده را به انجام برسانند. دلايل اهميت اين الزام عبارتند از:

-                   پاسخگويي و توضيح كارها و دليل انجام آنها در رابطه با اختيارات و مسئوليت‌ها

-                   گزارش‌دهي نتايج اقدامات انجام شده

-                   تقبل عواقب ناشي از پيامد اقدامات

در این مقاله سعی شده است ضمن توضیح جنیه های مختلف مسئولیت پاسخگویی، استانداردهای پاسخگویی در دانشگاهها و موسسات آموزش عالی  و نقش گزارشگری مالی در ادای مسئولیت پاسخگویی بیان گردد.

واژه های کلیدی: پاسخگویی، نطام آموزشی، ارزیابی عملکرد، گزارشگری مالی

مقدمه:

پاسخگويي دانشگاه ها در حال حاضر یک بحث داغ در بین سیاستمداران است. پاسخگویی فرایندی است که طی آن سازمانها و انجمنها یا اشخاص تلاش می کنند تا اطمینان یابند که دانشگاهها اهداف خود را محقق نمایند. سیستم های جدید پاسخگویی بر عملکرد دانشجویان تمرکز می نمایند و پاسخگویی معیاری است برای اطمینان از اینکه کلیه دانشجویان بر اساس استانداردهای سطح بالا آموزش بینند. پاسخگویی دانشگاه ها صرفاً پاسخگويي به بازار و تقاضاي بازار نيست، بلکه مسئوليت اجتماعي پاسخگويي به مسائل فرهنگي جامعه را نيز دارند. دانشگاه نهادي است که از منابع عمومي، کمک­هاي خصوصي داوطلبانه، اوقاف و هدايا استفاده مي­کند و انتظار مي­رود که پاسخگوي مسائل عمومي جامعه نیز باشد.

دانشگاهيان در دنياي جديد مسئوليت اجتماعي و فرهنگي دارند که پاسخگوي مشکلات جامعه باشند. دانشگاه مسئوليت نقد اجتماعي را برعهده دارد. دانشمندان، راهنمايان و فرمانروايان مديران­اند. حتي افرادي که کارکرد دانشگاه را از جنبۀ تجاري آن بررسي کرده است نيز معتقدند که کسب و کار دانشگاه يک کسب و کار عادي نيست بلکه يک کسب و کار انتقادي است. هر چند مسائلي از قبيل کارآفريني، تقاضاگرايي ، تنوع منابع مالي ، فعاليت تخصصي و ايجاد درآمد نيز در دانشگاه مطرح است، اما در واقع دانشگاه همچنان ويژگي­هاي غير انتفاعي، فرهنگي، اجتماعي و رسالت پرورش شهروند را نيز با خود دارد. معمولاً در جامعۀ ما اين عوامل به صورت يکسويه نگريسته مي­شوند، در حالي که در غرب اين ديدگاه­ها با حالت تلفيق و ادغام افق­ها پيش مي­روند. دانشگاه در ديدگاه يونسکويي همانطور که در بيانيه 1998 يونسکو و در بيانيه جهاني آموزش عالي هم آمده علاوه بر تربيت نيروي متخصص بايد به تربيت شهروند مسئول و مشارکت جو بپردازد و علاوه بر کارکردهاي تخصصي بايد به کارکردهاي عمومي از قبيل آماده ساختن نسل جوان دانشجويان براي زيستن در جامعه، براي ساختن جامعه، براي ايفاي نقش­هاي شهروندي، و غيره نيز اهميت دهند.در واقع اگر يادگيري چگونه بودن، با ديگران بودن، با ديگران زيستن، صلح دوستي ، مشارکت اجتماعي ، احساس مسئوليت، ايفاي نقش­هاي شهروندي، دغدغه دموکراسي، دغدغه مسالمت و تساهل ، دغدغه پيشرفت و توسعه جامعه درميان مردم نباشد، آيا زير پاي کل فرايند توسعه و حتي زير پاي فعاليت مولد بازاري در جامعه ما خالي نمي­شود؟ وظيفه دانشگاه صرفاً تربيت يک انسان متخصص نيست، بلکه وظيفۀ دانشگاه پرورش شهروند است. انسان­ها علاوه بر تخصص بايد ياد بگيرند که چگونه نقش شهروندي خود را نيز به نحو مطلوبي ايفا کنند. .(فراستخواه، 1384)  

وظيفه دانشگاه­ها صرفاً تربيت نيروهاي متخصص در حيطه تخصصي و تکنيکي خودشان نيست،  بلکه جستجوي حقيقت، دفاع از حقيقت، کمک به يادگيري صلاحيت­هاي زيستن، توانايي­ها و مهارت­هاي کيفيت زندگي، مهارت­هاي شهروندي، مهارت­هاي زندگي با ديگران، تساهل، صلح دوستي، زندگي با مخالفان و احساس مسئوليت اجتماعي رعايت کردن حقوق ديگران و ... نيز از وظايف دانشگاه محسوب مي­شوند.

مسئولیت پاسخگویی چیست؟

در فرهنگ لغات مسئولیت پاسخگویی به صورت " الزام شخص به تشریح و ارائه دلایل منطقی در مورد اعمالی که انجام داده است" تعریف گردیده است. بنابر این مسئولیت پاسخگویی وظیفه ای است که کلیه اشخاصی که مسئولیت می پذیرند باید در ارتباط با نحوه انجام وظایف محوله دلایل و توضیحات قانع کننده ای ارائه نمایند.مسئولیت پاسخگویی دو وظیفه زیر را در بر می گیرد:(باباجانی، 1382، ص 68)

1-              الزام به انجام دادن یک عمل یا وظیفه مشخص موسوم به_"  مسئولیت پذیری_"¹

2-      الزام به توضیح و تشریح چگونگی انجام مسئولیت از طریق ارائه گزارشهای لازم مبتنی بر دلایل منطقی قابل اتکاء موسوم به_" پاسخ گویی²_"

در جوامع مردم سالار که دولت ها و مقامات محلی و مدیران سازمانها و ادارات با رأی مستقیم یا غیر مستقیم مردم و از طریق نمایندگان قانونی آنها انتخاب می شوند، لازم است این مقامات منتخب به نحو مقتضی کنترل گردند تا از اختیارات و منابع در اختیار در جهت تحقق اهداف سازمانی استفاده نمایند. مردم به عنوان صاحبان حق و تفویض کنندگان اختیار حق دارند بدانند و مقامات منتخب مجبورند در قبال عملکرد خود پاسخگو باشند. مقامات منتخب الزام دارند در ارتباط با چگونگی انجام مسئولیتها، میزان موفقیت و شکست در تحقق اهداف و اجرای برنامه ها و دلایل مربوطه به مردم توضیح دهند. مقامات منتخب باید برای اقدامات انجام شده و نحوه استفاده از منابع دلایل منطقی ارائه دهند در غیر اینصورت مردم از طریق نمایندگان منتخب خود می توانند از آنان توضیح خواسته یا از آنان سلب اختیار نمایند و در انتخابات بعدی با آنان رأی ندهند.

ایفای پاسخگویی دانشگاهها موکول به مشخص شدن موارد زیر است:

1-   افرادی که دانشگاه نسبت به انها پاسخگو است، و

2-   تعیین اطلاعات مورد نیاز برای برقراری و ایفای پاسخگویی.

سطوح مختلف پاسخگویی:

1-      Responsibility

2-      Accountability

3-      J.D.Stewart

جنبه‌هاي مهم پاسخگويي

پنج نكته نهفته در پاسخگويي عبارتند از:

·        پاسخگويي يك رابطه دوطرفه است. در پاسخگويي طرفين هر دو بايد پاسخگوي تعهدات خود باشند.

·        پاسخگويي به نتايج متكي است. امروزه تاكيد اصلي به جاي برون‌داد و درون‌داد، بر نتايج مي‌باشد.

·        پاسخگويي مستلزم گزارش‌دهي است. اين گزارش‌دهي بايد مداوم و در مورد هر نكته مبهم و تعارضي صورت بگيرد.

·   پاسخگويي بدون عواقب كار كاملاً بي‌معني است. الزام در پاسخگويي، مسئوليت‌پذيري ايجاد كرده و مسئوليت‌پذيري يعني پذيرش عواقب كار

·   پاسخگويي باعث بهبود عملكرد مي‌شود. پاسخگويي به دنبال يافتن مقصر نيست بلكه دليل آن، تعيين نقطه شروع حل مشكل، در مواجهه با مشكلات و شناسايي موانع عملكرد مطلوب مي‌باشد. به همين دليل موجب بهبود عملكرد مي‌گردد.

 

ديدگاه اسلام پيرامون پاسخگويي:

در نظام سياسي اسلام با عنايت به اينكه اختيارات دولت بر مبناي قانون الهي كسب مي گردد دولت و دولتمردان باید بر مبناي همان قانون الهي در برابر خدا و مردم مسئول و پاسخگو باشند و نيز پاسخگو بودن در مقابل مردم نه تنها متعارض با پاسخگويي در مقابل خداوند نيست بلكه در طول آن و مكمل آن است بنابراين دين مبين اسلام كه حكومت را به عنوان امانتي در دست حاكمان و كارگزاران حكومت مي داند نظارت بر چگونگي استفاده و نگهداري از اين امانت و ضرورت پاسخگويي در قبال اين امانت را از مسلمات مباني سياسي اسلام بشمار مي آورد.

براساس آموزه‏هاى قرآن، اسلام بر پايه پاسخگويى استوار است. پاسخگويى دو جنبه دارد؛ فردى و اجتماعى. از جنبه فردى، خداوند اختيارات و توانمنديهايى در اختيار انسان قرار داده و اهداف شخصى براى او تعيين كرده است كه در مقابل اين توانمنديها و اهداف بايد پاسخگو باشد. از ا ين پرسشگرىِ الهى مى‏توان نتيجه گرفت كه از جنبه اجتماعى نيز وقتى مردم، اختيارات و توانمنديهايى در اختيار كارگزاران خود قرار دادند و قدرت خود را به آنها تفويض كردند، اين مسئولان ملزم به پاسخگويى هستند.

از ديدگاه قرآن، جهان آفرينش و به تبع آن حيات انسانى داراى حساب و كتاب دقيقى است و سراسر اين كتاب آسمانى سرشار از آياتى است كه بر مسئوليت‏خواهى، پرسشگرى و حسابرسى از انسانها تأكيد كرده است و انسان‏ها بايد پاسخگوى امانتى باشند كه بنا به آيه 72 سوره احزاب به آنها سپرده شده است؛ امانتى كه آسمانها و زمين و كوهها از حمل آن سرباز زدند1. برخى از اين آيات از باب نمونه چنين‏اند:

·        «آيا انسان گمان می کند بی هدف رها می شود؟»2

·        «آيا انسان پندارد كه هيچ كس بر او توانايى ندارد، زهى غرور و جهالت»3

·        «آيا چنين پنداشتيد كه ما شما را به عبث و بازيچه آفريده‏ايم - و پس از مرگ - هرگز به ما رجوع نخواهيد كرد؟»4

·        «آيا پندارد كه كسى او را نديده است؟»5

·        «هرگز برآنچه علم و اطمينان ندارى دنبال مكن كه - در پيشگاه حكم خدا - چشم و گوش و دلها همه مسئول‏اند»6

·        «همه بايد به عهد خود وفا كنيد كه البته - در قيامت - از عهد و پيمان پرسيده خواهد شد»7

·   «چه بسيار مردمِ ديارى را، كه از امر خدا و رسولانش سرپيچي کردند ، وما بشدت به حسابشان رسیدیم و به عذاب بسيار شديد معذّب ساختيم»8

·        «روز حساب مردم بسيار نزديك شد و مردم سخت غافل‏اند و اعراض مى‏كنند»9

·        «...به یقین بازگشت همه به سوی ماست و مسلما حسابشان نیز با ماست»10

·   «و هر كس غير خدا كسى را به الوهيت خواند، حساب كار او نزد خداست و البته كافران را - در روز كيفر - فلاح و رستگارى نيست»11

از اين آيات به روشنى استنباط مى‏شود كه اساس خلقت الهى و آفرينش آسمانها و زمين و جامعه بشرى بر حسابگرى و حاسبرسى و ضرورت پاسخگويى بنا شده است و انسانها چه در حيطه مسئوليت فردى و چه اجتماعى و چه در مقام كارگزاران سياسى و حكومتى موظف به قبول مسئوليت كنش‏ها و رفتار خويش‏اند و بايد در قبال قبول مسئوليت به خدا و خلقِ او پاسخگو باشند؛ همانگونه كه بنا به باورهاى اسلامى، پرسشهاى شب اول قبر، بزرگترين پرسشگرى خداوند از انسان است و براى اين موجود، مفر و گريزى جز پاسخگويى نيست.

 

چالشهای فراروی دانشگاهها  و ضرورت  استقرارسیستم پاسخگویی مناسب  :

هر چند تحولات شگرفی در فرایند، محصول، شکل و محتوای دانشگاهها صورت گرفته است و دانشگاهها هر بار توانسته اند نتایج بهتری را در پاسخگویی به نیازهای متنوع و جدید ارائه دهند، اما به نظر میرسد مواردی وجود دارد که دانشگاهها را در مقابل چالشهای بزرگی قرار میدهند. مواردی که بیشتر در محتوا و کمتر در شکل، کارایی و اثر بخشی دانشگاهها را تحدید مینمایند. چالشهایی که امروز آموزش عالی با آنها مواجه است از این قرارند(دل انگیز، 1383) :

 

کنترل کیفیت :

دانشگاهها توانسته اند به درستی محتوا و نحوه ترکیب بندی اجزای خود را تغییر دهند، اما هنوز ابزارهای سنجش کیفیت آموزش عالی در فارغ التحصیلان آن بسیار ناکارآمد است و اختلاف فاحشی بین سطوح توان کارشناسی و تخصصی فارغ التحصیلان دانشگاههای متفاوت دیده میشود. تفاوتهایی که گاه اصالت بعضی مدارک دانشگاهی را زیر سؤال می برد و هنوز استاندارد آموزشی در شناسایی کیفیت محصولات متنوع وجود ندارد.

 

عدالت آموزشی و توزیع فرصتهای ارتقاء : 

عدالت آموزشی برای توزیع فرصتهای برابر ارتقاء را میتوان در ابعاد عدالت جغرافیایی، عدالت طبقاتی و عدالت جنسی دنبال نمود. عدالت جنسی که به نظر میرسد موضوعی حل شده باشد و حضور زنان در امواج گسترده در سالهای اخیر حتی سیاستگذاران را بر آن میدارد که برای افزایش انگیزه و امکان ورود مردان تا به حد برابر زنان برای حضور برای حضور در دانشگاهها دست به اقداماتی بزنند. عدالت جغرافیایی و عدالت طبقاتی خود را در واژه های برابری جغرافیایی و برابری طبقاطی نشان می دهند. هر چند دانشگاهها امروزه توانسته اند در مناطق دور افتاده تر و مخصوصاً محروم خدمات خود را ارائه نمایند، ولی هنوز طبقات محروم بسیاری از آموزش عالی محروم هستند و فقر ملتها مانع جدی در دسترسی آنها به آموزش عالی گردیده است. مخصوصاً با تغییر فرایندهای مدیریتی و منابع مالی دانشگاهها که بخش خصوصی را فعالتر در عرصه این بازار نموده است و جبران هزینه های این مؤسسات خصوصی برای اقشار آسیب پذیر و مخصوصاً محرومان جامعه امکان پذیر نیست. به نظر میرسد چالش مهم دوم در مقابل دانشگاهها، پاسخگویی به این نیاز یعنی توزیع برابرتر جغرافیایی و طبقاتی محصولات آنهاست.

 

انقلاب اطلاعاتی :  

به نظر میرسد یکی از چالشهای مهم فراروی آموزش عالی دسته بندی، پردازش، فرآوری و انتشار دقیق و درست اطلاعات باشد، که هم در تولید محصولات جدید نقش اساسی را داراست و هم در تولید نیازهای جدید برای مصرف محصولات جدید. با توجه به اینکه گزارشگری یکی از ابزارهای اصلی سیستم پاسخگویی است، انقلای اطلاعاتی نیز دانشگاهها را وادار به پاسخگویی سریعتر، دقیق تر و شفاف تر می نماید.

 

 دانشگاهها و بیکاری :

هر چند دانشگاهها همواره در فرایند رشد و توسعه اقتصادی نقش محوری را بازی نموده اند، اما چالش بزرگ بیکاری – چه بیکاری عمومی و چه بیکاری فارغ التحصیلان – یکی از مهمترین عوامل پیش روی دانشگاههاست که کارایی خارجی آنها را زیر سؤال میبرد. غالباً این موضوع بسیار با اهمیت است که وقتی دانشگاهها تولید کننده سرمایه انسانی هستند و نیروی متخصص و ماهر تولید میکنند، اگر پیش بینی صحیح و برنامه ریزی دقیقی در این زمینه نداشته باشند، همواره اینگونه نیست که بازار بتواند با تخصیص رقابتی کلیه فارغ التحصیلان آنها را به اشتغال درآورد و شکست بازار در این زمینه ضرورت حضور دخالت در فرایندهای تولید سرمایه انسانی و نیروهای متخصص و ماهر از طریق پیش بینی و برنامه ریزی را ایجاب مینماید. از سوی دیگر همواره یکی از نیازهای اساسی دولتها به دانشگاهها کاهش تنش های اجتماعی و زیان بیکاری از طریق سیال کردن بازار کار است. در غیر این صورت اینگونه به نظر میرسد که دانشگاهها کارایی خارجی خود را از دست خواهند داد. این سؤال یکی از چالشهای اساسی فرا روی آموزش عالی در قرن بیست و یکم خواهد بود.

 

 دانشگاهها و بازار کار :

در قرن بیستم همواره مدرک کارشناسی کلید طلایی بازار کار بوده و کارایی خود را در تضمین اشتغال دارندگان آن نشان داده است، اما سؤال اصلی در اینجاست که آیا در قرن بیست و یکم مدرک کارشناسی هنوز کلید طلایی بازار کار است و یا اینکه دانشگاهها میبایست برای حفظ جایگاه خود در بازار کار، کلید طلایی جدیدی را طراحی و تولید نمایند تا نقش اساسی خود را در بازار کار حفظ نمایند.

 

انواع سیستم های پاسخگویی در دانشگاهها

در نظام های آموزشی سه نوع سیستم پاسخگویی بصورت همزمان مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از: (JO.Anne. Anderson صفحه 11)

1-سیستم مبتنی بر رعایت قوانین و مقررات (Compliance with Regulation)

در این سیستم، عملکرد نظام آموزشی در ارتباط با مطابقت با اساسنامه و سایر قوانین و مقررات مربوطه ارزیابی شده و مقامات مربوطه باید در ارتباط با رعایت قوانین و مقررات پاسخگو باشند.

2- سیستم مبتنی بر تبعیت از نرمهای حرفه ای (Adherence to Professional Norms)

دومین سیستم پاسخگویی، پاسخگویی بر مبنای تبعیت از نرمهای حرفه ای است. در این سیستم عملکرد آموزشی در ارتباط با مطابقت با نرمهای حرفه ای مورد ارزیابی قرار گرفته و مقامات مسئول باید در قبال تبعیت از نرمهای حرفه ای در مقابل صاحبان حق پاسخگو باشند.

3-  سیستم خروجی محور (Result Driven)

در این سیستم نظام آموزشی در قبال آموزش دانشجویان در مقابل عموم مردم پاسخگو است. نظام آموزشی غالباً خود را در مقابل هر سه سیستم پاسخگو می داند و تلاش می کند بین این سه تعادل ایجاد نماید.

سیستم مبتنی بر نرم های حرفه ای مکمل سیستم مبتنی بر  رعایت قوانین و مقررات و سیستم خروجی محور است. در  سیستم های پاسخگویی فعلی بیشترین تمرکز بر سیستم خروجی محور بوده و کمتر بر سیستم پاسخگویی بر مبنای رعایت قوانین ومقررات تمرکز می گردد.

ویژگی یک سیستم پاسخگویی مطلوب و قابل دفاع این است که ابتداعاً خروجی محور باشد و همچنین به نرمهای حرفه ای نیز توجه داشته باشد و الزامات قانونی را نیز مد نظر قرار دهد.

 

ویژه گی اصلی سیستم های پاسخگویی:

سیستم های پاسخگویی باید دارای 5 ویژگی به شرح زیر باشند:

1-   عینیت (Objective)

2-   قابل ارزیابی (Assessment)

3-   آموزش دهنده (Instruction)

4-   تأمین کننده  (Resources)

5-   جبران کننده یا دارای ضمانت اجرایی  (Rewards or Sanction)

تجزیه و تحلیل سیستم های پاسخگویی خروجی محور نشان دهنده پاسخگویی این سیستم ها به سئوالات زیر است:

·        انتظار داریم دانشجویان چه چیزی را یاد بگیرند و قادر باشند چه کاری را انجام دهند؟

·        چه محتوای آموزشی باید تدوین گردد تا دانشجویان مهارت کافی کسب نموده و موجبات رضایت آنان فراهم گردد؟

·        چه مربیانی باید بکارگیری شوند تا کارایی لازم در کلاس درس و در ارتباط با کلیه دانشجویان داشته باشند؟

·        از چه طریقی و به چه میزان اطلاعات در ارتباط با نتایج کسب شده توسط دانشگاه باید در اختیار افراد قرار گیرد؟

·        واکنش جامعه نسبت به اطلاعات دریافتی و نظر آنان در ارتباط با عملکرد دانشگاه چیست؟

سیستم های پاسخگویی خروجی محور نسبت به سایر سیستم های پاسخگویی از گزارشگری عمومی به میزان بیشتری استفاده می کنند و بر حوزه وسیعتری از ارتباطات تکیه می کنند و نتایج کسب شده را به اطلاع عموم مردم می رسانند.

برخی از سیستم های خروجی محور گزارشهایی برای انتشار رسمی تهیه می کنند که شامل خلاصه عملکرد و ارزیابی دانشجویان، مقایسه گروههای مختلف دانشجویان، هزینه سرانه دانشجو، برنامه های آموزشی، وضعیت رسیدگی به امور دانشجویان و... است. ارائه این اطلاعات به عموم مستلزم این است که کلیه مدیران و مسئولین دانشگاه گزارش اجرای برنامه ها و میزان موفقیت و عدم موفقیت هاو نقاط قوت و ضعف، استراتژی های اتخاذشده و تغییرات مثبت و پیشرفتهای کسب شده را بیان نمایند.

 

سیستم پاسخگویی خروجی محور

سیستم پاسخگویی خروجی محور بر پایه موفقیت دانشجویان بنا شده است و پاسخگویی عمومی برای موفقیت دانشجویان (PASS-  Public Accountability for Student Success ) نامیده می شود. پاسخگویی عمومی برای موفقیت دانشجویان یک برنامه جامع برای سیستم پاسخگویی دانشگاهها و مراکز آموزشی است که شامل استانداردهای مربوط به عناصر اصلی سیستم پاسخگویی و استانداردهای مربوط به حوزه های تحت تأثیر پاسخگویی است. (NASBE 12،1998)

سیستم پاسخگویی دانشگاهها باید دارای زیر ساختهای قوی به شرح زیر باشد:

1-  اختیارات قانونی شفاف و صریح جهت تصریح اهداف پاسخگویی وجود داشته باشد و استراتژی هایی تدوین گردد که بر کارایی دانشجویان تمرکز داشته باشد.

2-  در هر سطح از سیستم آموزشی، اختیارات متناسب با سیستم پاسخگویی تعیین گردد. برای اینکه یک سیستم پاسخگویی با اطمینان عمل نماید، لازم است مسئولیت ها و اختیارات به روشنی در درون سیستم اداری تدوین گردد.

3-  مسئولیت های مشخص در خصوص آموزش و بهبود کارایی دانشجویان به اشخاص خاص محول گردد. یکی از موضوعات اساسی این است که مشخص گردد که چه کسی در قبال عملکرد دانشجویان مسئول است. به عنوان مثال بخشهای مختلف سیستم اداری، مراکز آموزشی و مربیان از عوامل تأثیر گذار بر عملکرد دانشجویان است که باید مسئولیت هر یک بدرستی تعیین گردد.

4-  پاسخگویی مبنای سنجش عملکرد هر یک از اجزاء سیستم آموزشی که خدمات را بصورت منصفانه به دانشجویان ارائه می دهند قرار گیرد. پاسخگویی باید بر مبنای اندازه گیری صحیح و معنی دار کارایی هر یک از دانشجویان انجام گیرد.

5-  کسانیکه مسئول پاسخگویی هستند باید گزارشهای منظمی در ارتباط با عملکرد دانشجویان ارائه نمایند. این گزارشها باید عملکرد دانشجویان را در راستای تحقق استانداردها گزارش نماید.

6-  ارائه مشوق های کافی جهت افزایش کارایی بخشهای مختلف نظام آموزشی و ایجاد تحرک در نظام آموزشی در جهت بهبود پیشرفت دانشجویان.

7-  اعمال حمایت از بخشهای مختلف نظام آموزشی و اطمینان از وجود ظرفیت کافی جهت کمک به دانشجویان در راستای ارتقای عملکرد آنان.

8-  سیاستگذاران باید تلاش نمایند تا اطمینان یابند که سیاستهای آموزشی، برنامه های مصوب، منابع مالی و سیستم پاسخگویی با یکدیگر توازن داشته و در راستای تحقق اهداف آموزشی در تعامل می باشند.

9-   لازم است حمایت کافی از سیستم پاسخگویی بعمل آید تا بتواند تحقق اهداف را پیگیری نماید.

10-   اجزای مختلف سیستم آموزشی در جهت حمایت از دانشگاه و پیشرفت تحصیلی دانشجویان با یکدیگر تعامل داشته باشند.

 

استانداردهای سیستم پاسخگویی دانشگاهها

برای راه اندازی سیستم مناسب پاسخگویی در دانشگاهها، لازم است ابتدا مبانی نظری و استانداردهایی جهت سیستم پاسخگویی تدوین گردد. در سیستم های آموزشی و دانشگاهها ده استاندارد مطلوب جهت پاسخگویی عبارتند از:

استاندار 1- اهداف و چشم اندازهای پاسخگویی( Accountability- Goals and Vision)

مقامات قانونی باید بصورت شفاف اهداف و دیدگاههای پاسخگویی که بر مبنای عملکرد دانشجویان متمرکز است را تعیین نمایند. شاخص های مرتبط با این استاندارد عبارتند از:

1-  هدف سیستم پاسخگویی بگونه ای تعریف گردد تا به نظام آموزشی در جهت بهبود عملکرد دانشجویان مطابق با استانداردهای آموزشی کمک نماید.

2-   استانداردهای موفقیت دانشجویان بصورت بومی، شفاف ، قابل اندازه گیری و برای کلیه دانشجویان تدوین گردد.

3- سیستم پاسخگویی کلیه دانشجویان را صرف نظر از ملیت، مذهب، زبان، جنسیت، درآمد و وضعیت جسمی و... بصورت صریح شامل گردد.

4- سیستم پاسخگویی بر مبنای استراتژی هدفمند تدوین و مورد بازنگری قرار گیرد تا باعث افزایش ظرفیت دانشجویان در جهت کسب استانداردهای ایده آل گردد.

 

استاندارد 2- اداره سیستم پاسخگویی (Governing Accountability)

در هر سطحی از سیستم آموزشی، تعیین اختیارات باید متناسب با نحوه اداره سیستم پاسخگویی تعیین گردد. شاخص های مرتبط با این استاندارد عبارتند از:

1- مسئولیت ها و اختیارات بصورت شفاف و مفصل برای اداره و مدیریت سیستم پاسخگویی تعیین گردد. این مسئولیت ها و اختیارات جوهره اصلی نظام آموزشی برای کسب عملکرد متناسب با اهداف آموزشی است.

2- سازمانهایی که مسئول هدایت یا مدیریت هر یک از سطوح سیستم آموزشی هستند باید اطمینان یابند که اطلاعات دریافتی از دانشجویان قابل اتکا هستند.

3- مسئولینی که مدیریت دانشگاه را برعهده دارند، در قبال عملکرد دانشجویان مسئول بوده و باید بر اساس گزارشهای عملکرد دریافتی از بخشهای مختلف تصمیمات مقتضی در خصوص بهبود عملکرد دانشجویان اتخاذ نمایند.

4- مدیران دانشگاه مسئول بالا بردن ظرفیت آموزشی و مربیان برای کسب اهداف دانشگاه در ارتباط با عملکرد دانشجویان هستند.

5- مدیران دانشگاه باید بصورت مداوم کارایی و اثر بخشی سیستم پاسخگویی را بررسی نموده و متناسب با نتایج کسب شده نسبت به بهبود سیستم اقدام نمایند.

 

استاندارد 3- بخشهای مسئول( Responsible Agents )

مسئولیت های مشخص برای آموزش و بهبود عملکرد دانشجویان برای هر یک از بخشهای مسئول باید تعیین گردد. . شاخص های مرتبط با این استاندارد عبارتند از:

1- مسئولیت هایی برای تحقق اهداف آموزشی و بهبود عملکرد دانشجویان بصورت شفاف تعیین و به هر یک از بخشها ابلاغ گردد..

2- بخشهای مشخص شده از اختیار کافی و بصیرت لازم برای ساماندهی منابع و اجرای برنامه های مورد نیاز برای آموزش دانشجویان بر خوردار باشند.

تعیین بخشهای مختلف که مسئول پاسخگویی در ارتباط با عملکرد دانشجویان باشند، یکی از فعالیتهای مربوط به سیستم پاسخگویی است.

 

استاندارد4- جمع آوری اطلاعات عملکرد (Collecting Information)

پاسخگویی بر مبنای اندازه گیری صحیح عملکرد بخشهای مختلف که خدمات را بصورت عادلانه به دانشجویان ارئه می نمایند، انجام می گیرد. شاخص های مربوط به جمع آوری اطلاعات به شرح زیر است:

1-   مدیران دانشگاه باید اطلاعات مربوط به عملکرد دانشجویان را از مسئولین بخشهای مختلف دریافت نمایند.

2-   اطلاعات دریافتی باید بر اساس استانداردها ارزیابی و مقایسه گردند.

3-   ضرایب مورد نیاز در خصوص اهداف مختلف ارزیابی عملکرد مورد استفاده قرار گیرد.

4- آزمون روایی و پایایی در خصوص اعتبار استانداردهای انتخابی با توجه به ملیت و فرهنگهای مختلف دانشجویان بعمل آید.

5-   اطمینان حاصل نمایید که کلیه دانشجویان شرکت کننده در ارزیابی از فرصت یکسان در برنامه رسیدگی برخوردار باشند.

6-   ارزیابی از نظر اقتصادی قابل انجام بوده، بی خطر باشد و باعث فشار زیاد بر مربیان و کارکنان اداری دانشگاه نباشد.

7-   اطلاعات دریافتی در ارتباط با مشخصات دانشجویان ناموفق جهت سطح بندی دانشگاه مورد استفاده قرار گیرد.

 

استاندارد 5- تجزیه و تحلیل و گزارش اطلاعات عملکرد( Analyzing and Reporting Information)

کسانی که در حوزه پاسخگویی مسئول هستند، باید اطلاعات دانشگاه و دانشجویان را به موقع و در قالب واژه های مفید به ستاد دانشگاه ، دانشجویان، خانواده ها، سیاستگذاران و رسانه ها گزارش نمایند. شاخص های مورد استفاده در این استاندارد به شرح زیر است:

1- منابع اطلاعاتی مربوط به عملکرد دانشجویان به روشهای مختلف تجزیه و تحلیل گردد و میزان عدم تطابق با استانداردها، درصد پیشرفت نسبت به دوره ها و سنوات قبل مشخص گردد.

2- اطلاعات عمومی در خصوص عملکرد دانشجویان به کلیه بخشهای دانشگاه گزارش گردد و اطلاعات خاص در خصوص موفقیت یا عدم موفقیت دانشجویان نیز به بخشهای خاص مربوطه گزارش گردد.

3-   امتیازات دانشجویان به مربیان ارائه گردد تا از آن برای تعیین تکالیف دانشجویان در هر نیمسال استفاده گردد.

4- گزارشهای عملکرد به زبانهای مختلف و اشکال گوناگون جهت استفاده کنندگان مختلف تهیه گردد. این گزارشها شامل توضیحات کافی  در خصوص محدودیتهای تهیه اطلاعات، شرایط موجود دانشگاه، وضعیت دانشجویان و سایر اطلاعاتی که می تواند بر عملکرد دانشجویان تأثیر گذار باشد، می گردد.

5-   تصمیم گیرندگان آموزشی گزارش عملکرد دانشجویان را برای سیاستگذاری برنامه ریزی و ارائه خدمات استفاده نمایند.

6-   اطلاعات موجود در سیستم پاسخگویی برای هر یک از دانشجویان بصورت محرمانه نگهداری گردد.

تجزیه وتحلیل و گزارشگری اطلاعات مرحله اصلی و زیر بنایی سیستم پاسخگویی است، دلیل این امر این است که سیاست ها بر اساس نتایج کسب شده اتخاذ می گردد.

 

استاندارد 6- مشوق ها و نتایج ( Incentives and consequences )

مشوق ها به دلیل افزایش کارایی بخشهای مختلف در بهبود آموزش دانشجویان اعمال می گردد و می تواند شامل پاداش نقدی، ارتقاء، تقدیر نامه ها و... و باتوجه به نتایج کسب شده باشد. شاخص های مربوط به این استاندارد عبارتند از:

1-   سیستم پاسخگویی باید خود ارزیابی و خود بهبودی را در کلیه سطوح تشویق نماید.

2- سیستم پاسخگویی شامل مشوقهایی از قبیل پاداش نقدی، ارتقاء و تقدیر نامه ها برای بر انگیختن و بالا بردن مسئولیت هر بخش در قبال نتایج کسب شده است.

3- عدم رضایت از عملکرد دانشجویان در ارتباط با استانداردها یا قواعد و معیارهای مشخص شده توسط هر بخش، تعیین و مبنای اصلاح و نوآوری در هر یک از دانشگاهها گردد.

4-   پیشرفت دانشجویان و فارغ التحصیلی آنان به منزله رضایت از عملکرد آنان در نظر گرفته شود.

5- هر یک از بخشهای پاسخگو در برابر عملکر دانشجویان توجیه گردند که در چه حوزه ای مسئول هستند و چگونه مورد تشویق قرار خواهند گرفت.

 

استاندار 7- تعیین ظرفیت هر یک از بخشها( Building Agent Capacity )

هر یک از بخشها باید حمایت مناسب و رسیدگی کافی از سیستم پاسخگویی بعمل آورند، بنابر این باید ظرفیت کافی برای کمک به دانشجویان در جهت کسب استانداردهای سطخ بالا را داشته باشند. شاخص های مربوط به این استاندارد عبارتند از:

1- کلیه بخشهای دانشگاه قادر باشند در تدوین استراتژی های کلی دانشگاه و تعیین منابع مالی و آموزشی و همچنین پیشرفت تحصیلی دانشجویان نقش داشته باشند.

2-   کلیه مربیان، کارکنان اداری و سایر کارکنان دانشگاه قادر باشند بصورت گروهی با یکدیگر در تعامل بوده و به ارائه خدمات به دانشجویان مشغول باشند.

3-   کلیه بخشهای دانشگاه از مربیان و کارکنان کافی برخوردار باشند.

4-   مربیان در کلیه مراکز آموزشی از دانش ، مهارت و اخلاق خوش جهت کمک به یادگیری دانشجویان برخوردار باشند.

5- کلیه بخشهای  دانشگاه از تکنولوژی مناسب، اثاثه و ملزومات کافی و فضای فیزیکی جهت اجرای برنامه ها و ارائه خدمات به دانشجویان بر خوردار باشند.

6- پیشرفتهای حرفه ای در اختیار مربیان، ریاست و سایر کارکنان دانشگاه قرار گیرد تا دانش و مهارت آنها در خصوص عملکرد دانشجویان افزایش یافته و در خدمت پشتیبانی و اجرای سیستم پاسخگویی قرار گیرد.

7- مراقبت حرفه ای از مراکزی که عملکرد پایین تری دارند بعمل اید تا ظرفیت آنها در جهت کمک به کسب عملکرد مطلوبتر افزایش یابد.

 

استاندارد 8- سیاست گذاری( Policy Coherence )

سیاست گذاران تلاش می کنند تا اطمینان یابند که سیاست های آموزشی، برنامه های مقرر شده، منابع مالی و سیستم پاسخگویی بخوبی و موزون در جهت تحقق اهداف آموزشی تعیین گردیده است. شاخص های مربوط به این استاندارد عبارتند از:

1- سیاست گذاران آموزشی مطمئن گردند که سیستم پاسخگویی و سایر سیاستهای آموزشی( استانداردهای آموزشی، سیستم ارائه گواهی تحصیلی، برنامه های توسعه اداری، سیاستهای ابلاغی از رده های بالا، سیستم تأمین مالی) متناسب با اهداف و استراتژی های سیستم پاسخگویی باشد.

2- کسانیکه مسئول اجرای سیستم پاسخگویی هستند، تعیین و توصیه گردد که اساسنامه ، مقررات و قوانینی که در جهت تحقق اهداف سیستم پاسخگویی است رعایت گردد.

3- مدیران دانشگاه انتظارات و سیاستهایی که مربوط به آنها است را درک نموده و در جهت تحقق سیستم پاسخگویی حرکت نمایند.

4- سیستم پاسخگویی پیگیر تحقق ضرایبی است که توسط ریاست دانشگاه برای هر فرد مقرر گردیده و باید توسط مربیان و کارکنان اداری با کیفیت بالا انجام گیرد.

 

 استاندارد 9- درک و حمایت عمومی( Public Support )

سیستم پاسخگویی به حمایت وسیعی نیاز دارد و شاخص های این حمایت عبارتند از:

1-  دانشجویان، والدین دانشجویان، مربیان، مدیران ارشد مراکز آموزشی، ستاد دانشگاه و سایر سیاستگذاران از عوامل مهم سیستم پاسخگویی هستند.

2-   کارکنان، مربیان، والدین دانشجویان و سایر انجمن های محلی دایماً در حال تبادل نظر در خصوص ادامه پیشرفت آموزشی دانشجویان بوده و توسط سیستم پاسخگویی اطلاعات مورد نیاز به آنان منتقل می گردد.

3-   بحث در خصوص نتایج عملکرد دانشجویان و نیازهای دانشگاه جهت پیشرفت بیشتر آنان بصورت مداوم انجام می گیرد.

4-  کسانیکه مسئول اداره سیستم پاسخگویی هستند، عضو کمیسیونهای دانشگاه بوده و باید در فرآیند تصمیم گیری مشارکت نمایند.

 

استاندارد10- اعضاء( Partnerships )

اعضای مختلفی با یکدیگر در تلاشند تا از دانشگاه و مربیان در جهت بهبود عملکرد دانشجویان حمایت نمایند.استانداردهای مربوط به این افراد در سیستم پاسخگویی به شرح زیر است:

1-   دانشگاه و والدین با یکدیگر در تلاشند تا مطمئن گردند که دانشجویان بالاترین استانداردهای آموزشی را کسب می نمایند.

2-  ریاست و مدیران ارشد دانشگاه در تلاشند تا مطمئن گردند که مربیان توانایی تحقق اهداف آموزشی مورد نظر سیستم پاسخگویی را دارند.

3-  ارائه کنندگان خدمات آموزشی در تلاشند تا مطمئن گردند که کلیه دانشجویان از فرصت یکسان برای آموزش و پیشرفت برخوردار باشند.

 

نقش گزارشگری مالی در تحقق مسئولیت پاسخگویی دانشگاهها

گزارشگری مالی دانشگاهها باید اطلاعاتی را فراهم کند که برای تدوین خط مشی ها، برنامه ریزی فعالیتها، ارزیابی عملکرد و هدفهای دیگر مفید باشد. به عبارت دیگر گزارشگری مالی دانشگاهها ابزار مفیدی برای اداره برنامه ها با رعایت صرفه اقتصادی، کارایی و اثربخشی و ایفای وظیفه پاسخگویی به مردم است. گزارشگری مالی را می توان فرآیند ثبت، گزارشگری و تفسیر آثار اقتصادی معاملات و رویدادهای مالی در قالب واحد پول، تعریف کرد.

سیستم مالی دانشگاه باید در دستیابی و ایفای انواع پاسخگویی به شرح زیر مشارکت نماید:

·        پاسخگویی در باره منابع مالی،

·        پاسخگویی در باره رعایت صادقانه یا پایبندی به الزامات قانونی و سیاستهای اجرایی،

·        پایخگویی در باره کارایی و صرفه اقتصادی عملیات،

·        پاسخگویی در باره نتایج برنامه ها و فعالیتهای دانشگاه که در قالب نتایج و اثربخشی ارائه می شود.

اهداف گزارشگری مالی دانشگاهها

اگرچه گزارشگری مالی، تنها منبع اطلاعاتی مورد استفاده برای تصمیم گیری و پاسخگویی نیست و نمی تواند به تنهایی در باره مطلوبیت عملیات دانشگاه اطمینان دهد، اما می تواند نقش مفیدی در دستیابی به اهداف گزارشگری مالی دانشگاه ایفا کند. مطالب زیر برگرفته از اهداف گزارشگری مالی دولت مرکزی است که در خصوص گزارشگری مالی دانشگاهها نیز کاربرد دارد.( صفار، محمد جواد و رحیمیان، نظام الدین، 1379)

استفاده کنندگان اطلاعات مالی دانشگاه، اطلاعاتی را می خواهند تا با آن عملکرد دانشگاه را به خوبی ارزیابی و اهداف زیر را محقق سازد:

1- رعایت و التزام بودجه ای- گزارشگری مالی دانشگاه باید اطلاعاتی را فراهم نماید تا دانشگاه بتواند بر اساس آن به وظیفه پاسخگویی عمومی خود در قبال وجوه دریافتی از منابع مختلف و نحوه هزینه آن در هر سال مالی، بر طبق قانون بودجه و قوانین و مقررات مربوطه عمل کند. در این بخش گزارشگری مالی دانشگاه باید اطلاعاتی فراهم نماید تا خوانند را تعیین موارد زیر کمک کند:

·   منابع مالی چگونه به دست آمده و مصرف شده و آیا راههای تحصیل وجوه و مصرف آنها طبق مصوبات قانونی بوده است؟

·   آیا منابع بودجه ای برای پرداخت تعهدات کفایت می کند؟ و آیا وجوه تخصیص یافته برای افداف خاص، در عمل برای تحقق همان هدف مصرف شده است؟

2- اجرای عملیات- گزارشگری مالی دانشگاه باید به استفاده کنندگان گزارشهای مالی در ارزیابی امور خدماتی،هزینه های مرتبط، میزان پیشرفت در راستای دستیابی به اهداف دانشگاه و روشهای تأمین مالی آن و مدیریت دارایی ها و بدهیهای دانشگاه کمک کند.

در راستای تحقق این هدف گزارشگری مالی دانشگاه باید اطلاعاتی ارائه کند که به استفاده در تعیین موارد زیر کمک کند:

·        هزینه انجام برنامه ها و فعالیتهای خاص، اجزای تشکیل دهنده آن و هرگونه تغییرات در این هزینه ها

·   اقدامات بعمل آمده و پیشرفتهای حاصل شده در انجام امور خدماتی در نتیجه برنامه های دانشگاه و تغییرات ایجاد شده در زمان انجام هزینه آن

·        کارایی و اثر بخشی مدیریت دانشگاه بر دارایی ها و بدهی ها

3- مباشرت- گزارشگری مالی دانشگاه باید به استفاده کنندگان گزارشها، در ارزیابی اثر عملیات دانشگاه و تغییرات صورت گرفته در شرایط مالی دانشگاه و تغییر احتمالی در آینده کمک کند.

در این بخش گزارشگری مالی باید اطلاعاتی فراهم نماید تا خوانندگان را در تعیین موارد زیر کمک نماید:

·        وضعیت مالی دانشگاه طی دوره مورد نظر تقویت یا تضعیف شده است.

·        بررسی کفایت منابع مالی بودجه ای آینده برای حفظ سطح ارائه خدمات و ایفای تعهدات سررسید شده.

·        ارزیابی اثر عملیات دانشگاه بر رفاه و آینده دانشجویان و جامعه

4- سیستم ها و کنترل- گزارشگری مالی دانشگاه باید به استفاده کنندگان گزارش در مورد کفایت سیستم های مدیریت مالی و کنترلهای داخلی حسابداری و اداری برای حصول اطمینان از تحقق موارد زیر کمک کند:

·   انجام عملیات بر طبق قوانین بودجه ای، مالی و الزامات قانونی، در جهت اهداف مصوب و ثبت عملیات بر اساس استانداردهای حسابداری،

·        حفاظت از دارایی ها و اموال در برابر تقلب، اتلاف و سوء استفاده و

·        وجود شواهد کافی و پشتیبان برای اطلاعات مربوط به اندازه گیری عملکرد.

 

نتیجه گیری و پیشنهادات:

در این مقاله ابتدا  به تعریف مسئولیت پاسخگویی پرداخته شد و سپس سطوح مختلف پاسخگویی و دیدگاه اسلام نسبت به پاسخگویی بیان گردید و مشخص گردید که در نظامهای سیاسی مردم سالار، کلیه مسئولین و مدیران باید در قبال عملکرد خویش توضیح داده و پاسخگو باشند. در ادامه چالشهای فراروی دانشگاهها که استقرار سیستم مناسب پاسخگویی را ضروری می سازد و همچنین انواع سیستم های پاسخگویی در دانشگاهها بیان و مشخص گردید که سیستم پاسخگویی خروجی محور از سایر سیستم های پاسخگویی مناسب تر است. با توجه به ویژگیهای سیستم پاسخگویی خروجی محور، 10 استاندارد جهت این نوع سیستم پاسخگویی بیان و معیارها و شاخصهای هر یک از این استانداردها بیان گردید. در نهایت نیز نقش گزارشگری مالی در تحقق مسئولیت پاسخگویی دانشگاهها بیان شد و مشخص گردید که سیستم مالی دانشگاهها نقش اساسی در ادای مسئولیت پاسخگویی دارند. با توجه به ضرورت استقرار سیستم پاسخگویی در دانشگاهها، لازم است مسئولین دانشگاهها با توجه به شرایط محیطی و قانونی خود نسبت به استقرار سیستم پاسخگویی مناسب اقدام نمایند. از طرف دیگر با توجه به نقش اساسی سیستم مالی به عنوان یکی از اجزاء اساسی سیستم پاسخگویی، لازم است چارچوب نظری حسابداری دانشگاهها و موسسات آموزش عالی  و همچنین اهداف گزارشگری مالی  دانشگاهها متناسب با چارچوب نظری مبتنی بر مسئولیت پاسخگویی تدوین تا دانشگاهها بتوانند از گزارشهای مالی تهیه شده در جهت تحقق مسئولیت پاسخگویی عمومی استفاده نمایند.

 

پانوشتها:

1)  "انا عرضنا الامانه على السماوات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه كان ظلوماً جهولا".

2)     قيامت:  36

3)     بلد:  5

4)     مؤمنون:  115

5)     بلد:  7

6)     اسراء:  36

7)    اسراء:  34

8)    طلاق:  8

9)    انبياء:  1

10)                       غاشيه:  26

11)                       مؤمنون:  117

12) The National Association of State Boards of Education (NASEB)

 

منابع:

1)      قرآن مجید

2)      مقصود فراستخواه « نقش دانشگاه در پرورش شهروند»، ، نامه آموزش عالی شماره 17- بهمن 1384

3)      دل انگیز سهراب، « نقش دانشگاهها در جهان در حال تحول»، اولين همايش جهاني شدن اقتصاد، دانشگاه رازي، 1383.

4)      باباجانی ، جعفر، حسابداری و کنترلهای مالی دولتی، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی چاپ اول، 1382، تهران.

5)      صفار، محمد جواد و رحیمیان، نظام الدین، اهداف گزارشگری مالی دولت مرکزی، سازمان حسابرسی، چاپ اول، 1379، تهران.

 

1.     JO.Anne. Anderson "Accountability In Education" The International Institute for Educational Planning (IIEP)-7-9 rue-Eugène Delacroix-75116 Paris-France

2.     Public Accountability for Student Success, Standards for Education Accountability systems, The Report of The NASBE Study Group on Education Accountability, October 1998