زمان آزادسازي معاملات سهام
حجم مبنا بازنگري ميشود؟
زمان آزادسازي معاملات سهام
دنياي اقتصاد- بورس تهران هر چند در سالهاي اخير به لحاظ متغيرهاي مهمي نظير حجم و ارزش معاملات، سودآوري و پذيرش شركتها شاهد رشد چشمگيري بوده است، اما از جهت ضوابط معاملاتي روزانه هنوز در مقايسه با بازارهاي بينالمللي از محدوديتهاي زياد برخوردار است؛ كاركرد اصلي ضوابط مزبور، كند كردن آهنگ رشد و افت قيمت سهام در طول زمان و كنترل هيجانات سرمايهگذاران است.اين در حالي است كه با حرفهايتر شدن فضاي بازار سرمايه در سالهاي اخير و تجربه بازار فرابورس (كه با محدوديتهايي به مراتب كمتر شاهد معاملاتي روان و پويا است)، ضرورت حركت به سمت آزادسازي معاملات در بورس تهران بيش از گذشته احساس ميشود.كارشناسان دستاندركار در وضع اين ضوابط معتقدند محدوديتهاي معاملاتي كه عمدتا در زمان كوچكتر بودن بازار در اوايل دهه 80 وضع شدهاند، با شرايط امروز بورس تهران سازگار نيستند و اكنون زمان بازبيني در قوانين مزبور فرا رسيده است.
محدوديت دستوپاگير بورس ميماند يا ميرود؟
زماني براي بازبيني در حجم مبنا
گروه بورس- عليرضا باغاني: صف خريد، معاملات كم حجم، ساعت 11:59 دقيقه و استرسي به نام عرضه يا عدم عرضه «حجم مبنا»؛ همه پردههايي از يك روز معاملاتي پراضطراب در بورس تهران است.
معاملهگران بازار سرمايه در سال 82 همزمان با اوجگيري قيمت سهام در بورس تهران با ابزاري جديد به نام حجم مبنا مواجه شدند؛ روشي كه در كنار دامنه نوسان و ابزارهاي كنترلي ديگر از افزايش يا كاهش غيرطبيعي سهام جلوگيري ميكرد. واژهاي ناآشنا در بازارهاي مالي دنيا كه از همان ابتدا به يكي از دغدغههاي معاملهگران بازار سهام ايران تبديل شد.
چه بسا در 8 سالي كه از اعمال حجم مبنا در بورس تهران ميگذرد، بسياري از معاملهگران به دليل اين ابزار جديد از سودهاي رويايي جا ماندند يا بالعكس از زيانهاي جبرانناپذير فاصله گرفتند.
اما حجم مبنا چيست؟ از كجا آمد و چگونه در بازار سرمايه ايران به كار گرفته شد؟ اين پرسش بسياري از معاملهگران در بازار به بلوغ رسيده 140هزار ميليارد توماني كنوني است.
حتي برخي از معاملهگران در مقايسه فرابورس و بورس اين پرسش را مطرح ميكنند كه چرا حجم مبنا فقط براي بورسيهاست؟
در گزارش پيشرو ضمن بازخواني پرونده حجم مبنا و دلايل ورود آن به بازار سرمايه ايران از دو پيشنهاد جديد براي حذف حجم مبنا خبر داده شده است. ضمن آنكه محتواي سخنان تمام دستاندركاران بورس در زمان اختراع حجم مبنا نشان ميدهد كه اين كارشناسان به اتفاق آرا معتقد به از دست رفتن كارآيي حجم مبنا در شرايط حاضر و لزوم بازبيني در جزئيات آن هستند.
در رابطه با همين گزارش پس از يك هفته تلاش براي گفتوگو با علي صالحآبادي رييس و سخنگوي سازمان بورس موفق به حتي چند دقيقه گفتوگو با جناب سخنگو نشديم. به نظر ميرسد رييس سازمان بورس مدتي است غير از نشستهاي فصلي كه در آن گزارش عملكرد خود را در جمع خبرنگاران ارائه ميكند، بيشتر ترجيح ميدهد با سايت متعلق به سازمان تحت مديريت خود يعني سنا گفتوگو نمايد.
حجم مبنا چگونه متولد شد؟
عباس دهقان مدير وقت بازار بورس در سال 82 به بازخواني پرونده حجم مبنا در تالار شيشهاي پرداخت.
اين مقام مسوول با بيان اينكه هيجاني بودن بازار در سال 82 موجب ايجاد حجم مبنا در بورس تهران شد، گفت: يك روز پنجشنبه در مردادماه جلسه فوقالعادهاي به درخواست دكتر عبدهتبريزي دبير كل وقت سازمان كارگزاران بورس برگزار شد تا چارهاي براي افزايش بيرويه قيمتها در بورس تهران انديشيده شود و در نهايت قرار شد براي حل اين مشكل متغيري به نام حجم مبنا در روش تعیین قیمت پایانی نمادها در بازار اعمال شود.
وي در برابر اين سوال كه چه كسي پيشنهاددهنده حجم مبنا بود؟ گفت: ما متوجه نشديم كه چه كسي پيشنهاد حجم مبنا را داده است و اساسا مبناي آن مشخص نبود.
وي در توضيح وضعيت بازار تا قبل از اعمال حجم مبنا گفت: قبل از وضع حجم مبنا، قيمت آخرين معامله سهام در محاسبات شاخص بورس ملاك بود. البته آن موقع تعداد فعالان بازار زياد نبود و گاهي اوقات اگر در دقايق پاياني معاملات هم دستكاري خاصي در قيمت سهام انجام ميشد و نوسان غیرعادی رخ ميداد، مكانيزمي تحت عنوان ابطال معاملات وجود داشت و به دليل حجم نه چندان زیاد معاملات، در واقع تمامي تحركات غيرمنطقي در بازار قابل رصد بود که هدفش شفاف نمودن قیمت آخرین معامله نماد به عنوان قیمت پایانی بود.
مدير وقت بازار بورس در برابر اين سوال كه بر چه اساسي معيار 8 دههزارم معامله به عنوان حجم مبناي شركتهاي بورسي در نظر گرفته شد، پاسخ داد: آن زمان اين توجيه مطرح شد كه حدود 250 روز كاري در سال داريم و 20 درصد سهم شناور آزاد، بنابراين بايد حجم مبناي روزانه معادل 8 ده هزارم براي شركتها اعمال شود. بدين ترتيب قيمت پاياني معاملات (Closing price) بايد مبنايي از حجم معاملات روزانه باشد، اتفاقي كه در دنيا نمونهاي نداشت ولي با اين حال در بورس تهران، قیمت پایانی متغیری وابسته به حجم معاملات شد.
وي درباره جزئيات حجم مبنا گفت: براساس شرايط جديد اعلام شده اگر سهمي در روز به اندازه حجم مبنا معامله ميشد، ما تغييرات قيمت آن را ميپذيرفتيم، ولي اگر حتي يك سهم كمتر از حجم مبنا معامله ميشد، تغيير قيمت سهم را نميشد قبول و اعمال كرد. همين شرايط موجب شد تا مدتها بعد در بسياري از نمادهايي كه كمتر از حجم مبنا معامله داشتند، روزانه هيچ تغيير قيمتي اتفاق نيفتد و در واقع تغيير قيمت نماد عدد صفر اعلام شود.
عباس دهقان با بيان اينكه حجم مبناي طراحي شده در مرداد 82 تا حد زيادي از جذابيت معاملات بورس كاسته بود، توضيح داد: حكمفرمايي اين شرايط موجب شد تا ما با كمك ناظر بازار وقت (مصطفي اميد قائمي) به تغيير ضوابط اجرايي حجم مبنا بينديشيم.
براين اساس، طرحي از سوي بنده و با كمك آقاي قائمي ارائه شد؛ البته دكتر عبده در آن زمان نگران ادامه روند هيجاني بورس و افزايش شاخصها بود.
در اين شرايط، ما معاملات روز 29 مرداد سال 82 را براساس روش خودمان شبيهسازي كرديم و در اين شبيهسازي شاخص با تغييراتي كه ما اعمال كرديم، شاخص كمتر از 10 درصد نسبت به وضع قبلي نوسان داشت و در واقع انعطاف حجم مبنا بار چنداني بر روي شاخص نداشت.
او درباره حجم مبناي تغيير يافته گفت: براساس تغييراتي كه ما پيشنهاد كرديم، در صورتی که حجم معاملات نمادی مساوی یا بیش از حجم مبنا میشد، قيمت پاياني را معادل ميانگين وزني معاملات لحاظ ميكرديم. در واقع این براي اولين بار بود که ميانگين وزني معاملات آن روز به عنوان قيمت پاياني معاملات لحاظ ميشد. از سوي ديگر اگر شركتي تا ميزان حجم مبنا معامله نميشد، تناسبي از قيمت ميانگين وزني معاملات و قيمت پاياني روز قبل به عنوان قيمت پاياني لحاظ ميگردید. به عنوان مثال، اگر قيمت ميانگين وزني سهام يك شركت در پايان معاملات 250 تومان بود و روز قبل هم معاملات سهام با نرخ 200 تومان پايان يافته بود، قيمت ميانگين وزني(250 تومان) از قيمت روز قبل(200 تومان) كم ميشد و متناسب با حجم سهام معامله شده(مثلا 60 درصد) به عنوان تغيير قيمت نماد لحاظ ميشد. به اين صورت كه از 50 تومان تغيير قيمت رخ داده در همان سهم 250 توماني، چون فقط 60 درصد حجم مبنا معامله شده، قيمت سهام شركت هم 30 تومان يعني معادل 60 درصد كل نوسان قيمت تغيير ميكرد.
وي گفت: فرمول ايرانيزه شده حجم مبنا به قول معروف در دقیقه نود در نرمافزار خريداري شده Atoos نيز اعمال شد و تا هم اكنون نیز وجود دارد، در حالي كه بازار و ارزش آن از آن زمان تاكنون 8 برابر شده و بسیاری از شرایط تغییر یافته است.
مدير بازار بورس در سال 82 در برابر اين سوال كه با تغييراتي كه در محاسبه حجم مبنا اعمال شده عدد 8 ده هزارمی چه تغييراتي يافت، گفت: تا آنجا كه حافظهام ياري ميكند، حجم مبناي فعلي با حجم مبنايي كه ما طراحي كرديم، تفاوت ندارد فقط پس از چند سال برای شركتهاي بالاي 3 ميليارد برگه سهم حجم مبنا به 4 در ده هزار کاهش یافته و برای شركتهایي که داراي 1 تا 3 ميليارد برگه سهم هستند این رقم به 5 در ده هزار کاهش یافته است.
دهقان در پاسخ به اين پرسش كه آيا با توجه به اينكه فرابورس پس از 2 سال فعاليت بدون حجم مبنا و با وجود شركتهاي بزرگي همچون همراه اول با مشكلي مواجه نشده و آيا هم اكنون زمان بازبيني و حذف مبنا فرا نرسيده است، گفت: بازار هماكنون براساس استدلال و روشهاي خود سهم را قيمتگذاري ميكند، چرا درحال حاضر شفافيت بازار در سطح بالايي قرار دارد، ضمن اينكه نظارت بر بازار با ابزارهاي موجود و قانونمندی آسانتر از قبل شده است. از سويي ديگر، تجربه فرابورس هم نشان داده كه در بازار بدون حجم مبنا اتفاق خاصي رخ نخواهد داد، از اين رو به نظر ميرسد كه در شرايط فعلي حجم مبنا كارآيي خود را از دست داده است.
وي پيشنهاد داد: حجم مبنا ميتواند در بازار كنوني حذف و بعد از ساعت معاملات 15 دقيقه به عنوان حراج پاياني در نظر گرفته شود؛ امکانی که در سامانه معاملات جدید نیز وجود دارد. حراج مزبور مجدداً به روش Auction قیمت پایانی را محاسبه و حتی اجازه خواهد داد پس از تعیین قیمت، معاملات براساس آن طي چند دقيقه انجام شود.
پيشنهادات جديد براي بازنگري در حجم مبنا
معاون ناشران و امور اعضاي بورس اوراق بهادار تهران، از ارائه پيشنهاد تغيير ضوابط حجم مبنا به سازمان بورس خبر داد.
سنگينيان با اشاره به اينكه در سال گذشته در گزارش راهكارهاي افزايش نقدشوندگي سهام در بورس، علاوه بر افزايش دامنه نوسان، بازنگري در حجم مبنا هم به سازمان بورس پيشنهاد شده بود، گفت: براساس اين گزارش، دامنه نوسان طي دو نوبت به 4 درصد افزايش يافت كه البته پيشنهاد شركت بورس افزايش تا 5 درصد بود. يكي از اين پيشنهادها نيز تعيين قيمت بازگشايي نماد با روش Auction بود.در نهايت، يكي ديگر از پيشنهادها نيز تغيير محاسبه قيمت پاياني معامله و حذف حجم مبنا است.وي گفت: شركت بورس در حال آمادهسازي گزارشي است كه بر مبناي آن بتوانيم روش محاسبه قيمت پاياني سهام را تغيير دهيم، به صورتي كه نيم ساعت پاياني معاملات با روش حراج (Auction) معاملات انجام شده و قيمت پاياني در نيم ساعت آخر با روش حراج به دست آيد.وي گفت: با توجه به اينكه سهم شناور برخي از شركتها در بورس كم است، شايد اين روش براي همه شركتهاي بورسي قابل استفاده نباشد، اما بخش عمدهاي از شركتهاي بورسي ميتوانند با اين روش به قيمت پاياني تعادلي برسند.
سنگينيان با ذكر اين نكته كه با استفاده از اين روش ميتوان در نيم ساعت آخر معاملات قيمت پاياني را براساس همه تقاضاها به دست آورد، گفت: پيشنهاد ديگر ما اين است كه يك ربع پس از پايان معاملات يعني از ساعت 12 تا 12:15 دقيقه شرايطي ايجاد شود، تا با همان قيمت به دست آمده در روش Auction به مدت 15 دقيقه معامله سهام بر مبناي قيمت پاياني انجام شود. انجام معاملات براساس اين قيمت در دقايقي بعد از بازار امري متداول و البته جذاب براي حقوقيها و صندوقها (كه تمايلي به درگير شدن در نوسان روزانه قيمتها ندارند) به شمار ميرود.معاون ناشران بورس با بيان اينكه حجم مبنا، سرعت افزايش قيمت يا كاهش قيمت سهام در بورس را كاهش ميدهد، گفت: با توجه به اينكه در سيكلهاي منفي بازار بايد كمك كرد كه از شدت افت بازار كاسته شود، حجم مبنا اين نقش را به خوبي ايفا ميكند، اما به طور كلي مطالعات تئوريك نشان ميدهد كه اعمال سياستهاي كنترلي، رسيدن به قيمت تعادلي سهام در بورس را كند ميكند و در واقع عدم تعادل قيمت سهام به روزهاي بعدي سرايت ميكند. از اينرو به نظر ميرسد كه در شرايط كنوني زمان بازبيني در حجم مبنا فرارسيده و با وضعيت بورس كنوني ما و توسعهيافتگي آن نگراني از بابت حذف يا بازنگري در آن وجود ندارد.
معاون مركز تحقيق و توسعه بورس در زمان تعيين حجم مبنا در بازار سرمايه، درباره دلايل وضع حجم مبنا براي شركتهاي بورسي در سال 82 گفت: در آن زمان كل شركتها با هر وزني بر شاخص بورس اثرگذار بودند و عملا به دليل نامشخص بودن سهم شناور آزاد شركتها، امكان محاسبه دقيق تاثيرگذاري شركتها براساس وزن آنها بر شاخص وجود نداشت؛ از اين رو قرار شد كه نحوه محاسبه قيمت پاياني و اثرگذاري قيمت روي شاخص مورد بازنگري قرار گيرد، در حالي كه پيش از اين قيمت آخرين معامله مبناي قيمت پاياني بود.
سنگينيان افزود: پس از مدتها بررسي و مشاهده نتايج منفي تاثيرگذاري برابر شركتها با اندازههاي مختلف بر شاخص و غيرمنطقي بودن قيمت پاياني براساس تجربه رخ داده در دنيا، حجم مبناي 8 در دههزاري براي شركتها اعمال شد. البته در ابتداي امر، حجم مبنا با روش صفر و يك انجام ميشد به صورتي كه اگر در سطح 8 دههزارم سرمايه شركت معامله انجام نميشد، تغييرات قيمت نماد صفر و اگر آن حجم مبنا عبور ميكرد نوسان قيمت مربوطه محاسبه و اعمال ميشد.
وي گفت: بعدها حجم مبنا بازهم مورد بازنگري قرار گرفت و براي شركتهاي در اندازه بزرگ 3 در هزار، شركتهاي متوسط 4 در هزار و براي شركتهاي كوچك همان 8 در هزار تعيين شد و به اين ترتيب اثرات محدودكننده حجم مبنا تعديل شد.
اين مقام مسوول در ادامه در پاسخ به اين پرسش كه آيا با توجه به تجربه دو ساله فرابورس در معاملات بدون حجم مبنا، ادامه استفاده از اين ابزار در بورس را منطقي ميداند، گفت: با توجه به شرايط موجود و پيشرفتهاي چشمگير بورس تهران به نظر ميرسد كه زمان بازبيني در حجم مبنا فرا رسيده است و پيشنهاد مشخص بورس هم برپايي معاملات آكشن در نيم ساعت پاياني معاملات و حراج 15دقيقهاي بعد از پايان معاملات براساس قيمت به دست آمده در زمان حراج است.
از «فرابورس» الگو بگيريد
ناظر بازار در سال 82 درباره تاريخچه حجم مبنا در بورس گفت: قبل از وضع حجم مبنا، قيمت سهام بر مبناي آخرين معامله و P/E كه سازمان ميداد، محاسبه ميشد.
مصطفي اميدقائمي افزود: ناكافي بودن معيار قيمت پاياني سهام در كنار مشكل هيجانات سرمايهگذاران ناشي از رونق بازار و تاثيرگذاري غيرمنطقي سهام شركتهاي كوچك بر شاخص بازار موجب شد تا در سال 82 حجم مبنا متولد شود.
وي افزود: پيش از اين در كشور فرانسه مدلي از حجم مبنا پياده شده بود، بدان معني كه كليه نوسانات سهام براساس رقمي نسبت به سرمايه و تعداد سهام شركت محاسبه ميشد. براين اساس قرار شد كه در ايران هم قيمت سهام متناسب با حجم معاملات باشد و اگر در سطح حجم مبنا معامله انجام نشود عملا نوساني هم اتفاق نيفتد.
وي درباره اينكه عدد 8 در هزار، بر چه اساسي به عنوان حجم مبناي شركتهاي بورسي تعيين شد، گفت: حجم مبناي 8 در هزار نسبتي از تعداد روزهاي معاملاتي و سهم شناور شركتهاست كه البته بعدها بازنگريهايي در آن رخ داد و براي شركتهاي بزرگتر تعديل شد.
مديرعامل فعلي فرابورس در پاسخ به اينكه با توجه اينكه فرابورس دو سالي است بدون حجم مبنا فعاليت ميكند، آيا بهتر نيست كه حجم مبنا براي كل شركتهاي حاضر در بازار سرمايه حذف شود؟ گفت: حجم مبنا با آنكه تجربه جديدي بود، اما در زمان خودش از بسياري از هيجانات جلوگيري كرد، هرچند ما موافق اعمال اين سياست نبوديم؛ ولي در هر حال راهكاري براي جلوگيري از رشد غيرطبيعي قيمت سهام محسوب ميشد، اما در شرايط كنوني با توسعهيافتگي بازار نيازي به اعمال حجم مبنا نيست. با جمعبندي اظهارات سه دستاندركار ارشد بازار سرمايه در سال 82 به نظر ميرسد در شرايط كنوني زمينه لازم جهت بازبيني جدي در ضوابط حجم مبنا در بورس تهران فراهم شده است و اين اقدام با بذل همت مسوولان بازار سرمايه ميتواند نقشي مهم در بهبود نقدشوندگي بورس و كاهش محدوديتهاي غيرضروري در معاملات ايفا كند. )
منبع ک دنیای اقتصاد
دیروز کمیتها برام مهم بود! امروز شاید کیفیتها!