مسووليت اجتماعي سازمان، انديشهاي براي گفتوگو با جهانيان
اميرحسين خالقي*
چندي پيش يكي از نمايندگان پارلمان ژاپن براي آنكه نشان دهد آب آشاميدني منطقه فوكوشيما آلوده به مواد راديواكتيو نيست، در برابر چشمان رسانهها يك ليوان از آب درياچه نزديك به نيروگاه اتمي را نوشيد.
كار نماينده ژاپني نوعي خودكشي به سبك سامورايي بود و هرچند دستان او كمي ميلرزيد و عصبي بود، درماندگي او بايد پشت نقاب اعتماد به نفس پنهان ميشد. شايد او بيش از بسياري ديگر دريافته باشد كه در جهاني پرريسك زندگي ميكند؛ ريسك بالقوه آسيب ديدن راكتور به خطري بالفعل بدل شده بود و اكنون ريسكهاي ديگري بود كه نماينده شجاع ژاپني را چنين هراسان كرده بود.
اولريش بِك (Ulrich Beck)، جامعهشناس بنام آلماني، از يك ويژگي بنيادين جوامع مدرن نام ميبرد: ريسك. به باور او در روزگاري كه خوشبيني به پيشرفت و در كنترل بودن چيزها را پشت سر گذاشتهايم، ريسكها ما را رها نميكنند. انسانها هميشه با ريسك روبهرو بودهاند، ولي ديگر نميتوان ريسكها را تنها برآمده از طبيعت دانست، دست انسانها نيز در اين ميان پيداست. اين ريسكهاي تازه زيستمحيطي، فناورانه و انساني با ويژگي جهاني بودن مشخص ميشوند و قلمرو آن همه آدميان را دربرميگيرد، از اين روست كه ما در جامعه ريسكمند جهاني (World Risk Society) زندگي ميكنيم؛ جامعهاي كه بر پايه رويارويي با ريسكها ساخته ميشود. بِك در برابر جهانگير شدن (Globalization) از جهانوطنشدن (Cosmopolitization) سخن ميگويد و اهميت برگرفتن چشماندازي فراملي براي تحليل ريسكهاي تازه، يعني ريسكهايي با احتمال كم و پيامدهاي زياد (Low probability and high consequence) را برجسته ميسازد.
ما امروزه مسائل جهاني داريم و ميتوان دريافت كه اهميت آنها را هم پذيرفتهايم، براي نمونه در حوزه محيطزيست و در سياستگذاريهاي ملي و حتي شركتي، بارها و بارها به مفاهيمي همچون پايداري/ پايندگي (Sustainability) پرداخته ميشود يا دولتها بخشهايي با مسووليت رسيدگي به محيطزيست در خود به وجود ميآورند يا بسياري سياستگذاران رشد و توسعه را با صفات پايدار يا سبز همراه ميكنند. اكنون كه اهميت مسائل جهاني پذيرفته شده است، بايد يادآور شد كه زيستن در جهاني مشترك انگيزه خوبي براي گفتوگو با ديگر كساني است كه مانند ما با اين مسائل دست به گريبانند. به زباني ديگر ميتوان گفت كه گشودن معضلات جهاني نيازمند تلاش جهانيان است.
امروزه سازمانها بخشي اساسي از جامعه به شمار ميآيند و در حل اين مسائل هم نميتوان نقش آنان را ناديده گرفت، مفهوم «مسووليت اجتماعي سازمان» ميتواند بسترساز گفتوگوي مشتركي شود كه براي پاسخ به مسائل جهاني به آن نياز داريم. با به كارگيري اين آموزههاست كه سازمانهاي محلي عضوي كارآمد از جامعه جهاني به شمار ميآيند. با برگرفتن مسووليت اجتماعي سازمان، سهتايي سود (Profit)، سياره (Planet)، ستاد (People) با چشماندازي متفاوت نگريسته ميشود و در كنار رقابت ميتوان به همكاري هم انديشيد. مسووليت اجتماعي سازمان بيش از هر چيز مسائل مشتركي را طرح ميكند كه همه بر روي اهميت آن توافق دارند و از اين رو گام اصلي براي جستوجوي پاسخ هم برداشته شده است.
يكي از اصولي كه در بسياري از چارچوبهاي مسووليت اجتماعي سازمان، نظير سيگما (SIGMA) يا ملكول (Molecule)، از آن ياد ميشود درگيركردن ذينفعان (Stakeholders involvement) است كه به بهرهگيري از ذينفعان در راستاي تعريف و عمل به مسووليتها اشاره دارد. چنين رهيافتي سازمانها را از ديدگاه رقابتي و خودمدار به سوي ديدگاهي همكارانه ميبرد؛ در اينجا مسائل مشخص و بسيار پراهميتاند و هيچ سازماني به تنهايي از پس آنها برنخواهد آمد، پس بايد با همكاري و گفتوگو با يكديگر پاسخها را دنبال كرد. البته قانون آهنين مسووليت (هر كه بامش بيش برفش بيشتر) هم در كار است و سازمانهاي بزرگتر نقش پررنگتري دارند.
مسووليت اجتماعي سازمان ميتواند زمينه همسخني با جهان پيرامون را براي سازمان فراهم آورد و جايگاه او را نزد همه ذينفعان بهبود بخشد و اين به ويژه براي سازمانهاي ايراني اهميت فراوان دارد، سازمانهايي كه بسياري از آنها را ميتوان با ويژگيهايي همچون «جدامانده از جهان» و «جزيرهاي» بازشناخت. اين سازمانها ميتوانند با بهرهگيري از آموزههاي مسووليت اجتماعي سازمان، زباني تازه را براي خود پديد آورند و با ديدگاهها، مسائل و پاسخهاي متفاوت با جهان بزرگتر همزبان شوند. براي حل مسائل جهاني تنها توانمنديهاي فني، دانشي و مالي محلي كافي نيست و بايد از داشتههاي ديگر كشورها هم بهره گرفت، زيرا مسئله مشترك، نيازمند تلاش و منابع مشترك است. نمونههايي موفق از اين همكاريها را ميتوان در دو كشور ويتنام و فيليپين ديد كه جزئيات بيشتر آنها در وبگاه بهرهوري سبز سازمان بهرهوري آسيايي (APO) هم در دسترس است.
گفتوگو با ديگران به ويژه در شرايط كنوني ما در جهان پراهميتتر هم ميشود؛ مايي كه براي مسوولانه عمل كردن تلاش ميكنيم، پيامي مثبت به جهان ميدهيم: «به ما اعتماد كنيد، ما شما را ناديده نميگيريم».
*دكتري مديريت دولتي دانشگاه تهران
دنیای اقتصاد
دیروز کمیتها برام مهم بود! امروز شاید کیفیتها!